ઘણા પરિવારોમાં બાળકની ત્રાંસી આંખને “નસીબદાર આંખ” કહીને કે “મોટું થશે એટલે સીધી થઈ જશે” એમ માનીને અવગણવામાં આવે છે. હકીકતમાં ત્રાંસી આંખ (Squint અથવા Strabismus) એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં બંને આંખો એક જ દિશામાં એકસાથે જોઈ શકતી નથી, અને મોટા ભાગના કેસમાં તે જાતે સુધરતી નથી. સારા સમાચાર એ છે કે વહેલું નિદાન અને યોગ્ય સારવાર મળે તો બાળકની દ્રષ્ટિ અને આંખનો દેખાવ બંને સારી રીતે સુધારી શકાય છે.
ત્રાંસી આંખ (Squint) શું છે?
આંખની હલનચલન છ સ્નાયુઓ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. જ્યારે આ સ્નાયુઓ વચ્ચે સંકલન બરાબર ન હોય, ત્યારે એક આંખ સીધી જુએ છે અને બીજી આંખ અંદર (esotropia), બહાર (exotropia), ઉપર કે નીચે તરફ વળી જાય છે. ત્રાંસાપણું હંમેશા દેખાય એવું પણ હોઈ શકે, અથવા માત્ર થાક, બીમારી કે દૂર જોતી વખતે ક્યારેક જ દેખાય એવું પણ હોઈ શકે.
શરૂઆતી લક્ષણો જે દરેક પેરેન્ટ્સે ઓળખવા જોઈએ
- આંખો અલગ-અલગ દિશામાં દેખાવી
ખાસ કરીને ફોટામાં, થાકેલું હોય ત્યારે કે દૂર જોતી વખતે એક આંખ વળેલી દેખાય.
- માથું એક તરફ નમાવીને કે ફેરવીને જોવું
બાળક બરાબર જોવા માટે માથાની સ્થિતિ બદલીને આંખની ખામી સરભર કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
- તડકામાં એક આંખ બંધ કરી દેવી
બહાર પ્રકાશમાં વારંવાર એક આંખ મીંચવી એ સ્ક્વિન્ટનું સામાન્ય લક્ષણ છે.
- ડબલ દેખાવાની ફરિયાદ
મોટા બાળકો એક વસ્તુ બે દેખાય છે એવું કહી શકે છે.
- અંતરનો અંદાજ લગાવવામાં તકલીફ
વારંવાર ઠોકર ખાવી, બોલ પકડવામાં કે સીડી ઊતરવામાં મુશ્કેલી.
- આંખો ઝીણી કરીને કે એક આંખ ઢાંકીને જોવું
વાંચતી વખતે કે ટીવી જોતી વખતે.
- ફ્લેશવાળા ફોટામાં બંને આંખની ચમક અલગ દેખાવી
ક્યારેક આ પણ આંખની ખામીનો સંકેત હોઈ શકે છે.
ત્રાંસી આંખ થવાના કારણો
- આંખના નંબર, ખાસ કરીને વધુ પ્લસ નંબર, જે ચશ્મા વગર આંખને અંદર વાળી દે છે
- પરિવારમાં કોઈને ત્રાંસી આંખ હોવી
- અધૂરા મહિને જન્મ અથવા જન્મ સમયે ઓછું વજન
- આંખના સ્નાયુઓ કે તેને નિયંત્રિત કરતી ચેતાઓની તકલીફ
- મોતિયો કે રેટિનાની સમસ્યાને કારણે એક આંખની નબળી દ્રષ્ટિ
- મગજ કે ચેતાતંત્રને લગતી કેટલીક સ્થિતિઓ
સમયસર સારવાર કેમ જરૂરી છે?
ત્રાંસી આંખને કારણે બાળકનું મગજ બે અલગ ચિત્રો મેળવે છે. ગૂંચવણ ટાળવા માટે મગજ વળેલી આંખના ચિત્રને અવગણવા લાગે છે, અને ધીમે ધીમે તે આંખની દ્રષ્ટિ નબળી પડી જાય છે, જેને આળસુ આંખ (Amblyopia) કહેવાય છે. બાળપણમાં દ્રષ્ટિનો વિકાસ ઝડપથી થતો હોવાથી આ ઉંમરે સારવારનું પરિણામ સૌથી સારું મળે છે. મોડું થાય તો નબળી આંખની દ્રષ્ટિ પાછી લાવવી મુશ્કેલ બની શકે છે. ઉપરાંત, ત્રાંસી આંખ બાળકના આત્મવિશ્વાસ અને સામાજિક વ્યવહારને પણ અસર કરી શકે છે.
સારવારના વિકલ્પો
- ચશ્મા
નંબરને કારણે થતા ઘણા સ્ક્વિન્ટ માત્ર યોગ્ય ચશ્માથી જ સુધરી જાય છે.
- પેચિંગ (આંખ પર પટ્ટી)
સારી આંખને રોજ અમુક કલાક ઢાંકીને નબળી આંખને કામ કરવા પ્રેરવામાં આવે છે.
- આંખની કસરતો (Orthoptic exercises)
અમુક પ્રકારના સ્ક્વિન્ટમાં બંને આંખના સંકલન માટે ઉપયોગી.
- સ્ક્વિન્ટ સર્જરી
આંખના સ્નાયુઓને ઢીલા કે મજબૂત કરીને આંખોને સીધી લાવવામાં આવે છે. આ સુરક્ષિત પ્રક્રિયા છે અને બાળક સામાન્ય રીતે થોડા દિવસમાં રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓમાં પાછું ફરે છે.
પેરેન્ટ્સ માટે મહત્વની સલાહ
- જન્મ પછીના શરૂઆતના થોડા મહિનામાં આંખો ક્યારેક ત્રાંસી દેખાવી સામાન્ય હોઈ શકે છે, પરંતુ લગભગ 4 મહિના પછી પણ એવું દેખાય તો આંખના ડૉક્ટરને બતાવો
- દરેક બાળકની શાળામાં દાખલ થતાં પહેલાં એક વાર આંખની સંપૂર્ણ તપાસ કરાવો
- પહોળા નાકને કારણે ક્યારેક આંખ ત્રાંસી હોવાનો માત્ર ભ્રમ થાય છે (pseudosquint); સાચું નિદાન માત્ર ડૉક્ટર જ કરી શકે
- ડૉક્ટરે આપેલા ચશ્મા અને પેચિંગ નિયમિત કરાવો, કારણ કે સારવારની સફળતા તેના પર આધાર રાખે છે
- મોટી ઉંમરમાં અચાનક ત્રાંસી આંખ થાય કે ડબલ દેખાય તો તરત તપાસ કરાવો
નિષ્કર્ષ
ત્રાંસી આંખ નસીબ કે ઉંમર સાથે જાતે સુધરી જતી સમસ્યા નથી, પરંતુ સમયસર ઓળખાય તો સંપૂર્ણ રીતે સારવાર થઈ શકે એવી સ્થિતિ છે. પેરેન્ટ્સ તરીકે બાળકની આંખો પર ધ્યાન આપવું, શરૂઆતી લક્ષણો ઓળખવા અને વહેલી તકે આંખના નિષ્ણાતની સલાહ લેવી, આ ત્રણ પગલાં બાળકને જીવનભર સ્પષ્ટ અને સ્વસ્થ દ્રષ્ટિ આપી શકે છે.
FAQs
1. બાળકોમાં ત્રાંસી આંખ (Squint) શું છે?
ત્રાંસી આંખ એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં બાળકની બંને આંખો એક જ દિશામાં જોતી નથી. એક આંખ સીધી જુએ છે, જ્યારે બીજી આંખ અંદર, બહાર, ઉપર કે નીચે તરફ વળેલી દેખાય છે.
2. બાળકોમાં સ્ક્વિન્ટના શરૂઆતના લક્ષણો કયા છે?
એક આંખ વળેલી દેખાવી, માથું નમાવીને જોવું, તડકામાં એક આંખ બંધ કરવી, ડબલ દેખાવું અને અંતરનો અંદાજ લગાવવામાં મુશ્કેલી થવી એ સ્ક્વિન્ટના સામાન્ય લક્ષણો છે.
3. શું બાળકોની ત્રાંસી આંખ ઉંમર વધવાની સાથે જાતે સીધી થઈ જાય છે?
મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં ત્રાંસી આંખ જાતે સીધી થતી નથી. બાળક ચાર મહિનાનું થયા પછી પણ આંખ ત્રાંસી દેખાય તો આંખના નિષ્ણાત પાસે તપાસ કરાવવી જરૂરી છે.
4. બાળકોમાં ત્રાંસી આંખ થવાના મુખ્ય કારણો કયા છે?
આંખના નંબર, વારસાગત કારણો, આંખના સ્નાયુઓ કે ચેતાઓની સમસ્યા, જન્મ સમયે ઓછું વજન અને એક આંખની નબળી દ્રષ્ટિ જેવા કારણોથી બાળકોમાં સ્ક્વિન્ટ થઈ શકે છે.
5. ત્રાંસી આંખની સમયસર સારવાર ન કરાવવાથી શું થઈ શકે?
સમયસર સારવાર ન મળે તો બાળકને આળસુ આંખ (Amblyopia) થવાનું જોખમ રહે છે, જેના કારણે એક આંખની દ્રષ્ટિ નબળી પડી શકે છે. ઉપરાંત, ઊંડાણ અને અંતરનો અંદાજ લગાવવાની ક્ષમતા પણ પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
6. બાળકોમાં ત્રાંસી આંખ (Squint) ની સારવાર કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?
ત્રાંસી આંખની સારવારમાં ચશ્મા, પેચિંગ, ચોક્કસ પ્રકારની આંખની કસરતો અને જરૂર પડ્યે સ્ક્વિન્ટ સર્જરીનો સમાવેશ થાય છે. યોગ્ય સારવાર બાળકની ઉંમર, સ્ક્વિન્ટના પ્રકાર અને આંખની સ્થિતિના આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે.