મોતિયાનું ઓપરેશન આજે સૌથી સુરક્ષિત અને સફળ આંખની સર્જરીઓમાંનું એક ગણાય છે. ઓપરેશન પછી મોટાભાગના લોકોને સ્પષ્ટ અને તેજસ્વી દ્રષ્ટિ પાછી મળે છે. છતાં કેટલાક કિસ્સામાં થોડા મહિના કે થોડાં વર્ષો પછી ફરીથી ધુમ્મસ જેવું, ઝાંખું દેખાવા લાગે છે. ઘણા લોકો માની લે છે કે મોતિયો પાછો આવી ગયો છે, પણ હકીકતમાં મોતિયો ફરી થતો નથી. આ ફેરફારને તબીબી ભાષામાં PCO (Posterior Capsule Opacification) કહેવાય છે, જેને સામાન્ય બોલચાલમાં “બીજો મોતિયો” કહેવામાં આવે છે. સારી વાત એ છે કે તેની સારવાર ખૂબ સરળ અને ઝડપી છે.
PCO અથવા “બીજો મોતિયો” એટલે શું?
મોતિયાના ઓપરેશનમાં આંખના કુદરતી ધૂંધળા લેન્સને કાઢી નાખવામાં આવે છે, પરંતુ તે લેન્સને પકડી રાખતી પાતળી પારદર્શક થેલી (કેપ્સ્યુલ) જાળવી રાખવામાં આવે છે. આ જ થેલીમાં નવો કૃત્રિમ લેન્સ (IOL) બેસાડવામાં આવે છે. સમય જતાં આ થેલીની પાછળની દીવાલ પર કેટલાક કોષો ફરી ઉગવા લાગે છે અને પડ જેવું ધૂંધળું આવરણ બનાવે છે. આ આવરણ પ્રકાશને રેટિના સુધી સ્પષ્ટ રીતે પહોંચવા દેતું નથી, જેના કારણે દ્રષ્ટિ ફરી ઝાંખી થાય છે. નવો લેન્સ ખરાબ થયો હોતો નથી, ફક્ત તેની પાછળની પડદી ધૂંધળી બને છે.
PCO ના સામાન્ય લક્ષણો
- ઓપરેશન પછી સારી થયેલી દ્રષ્ટિ ધીમે ધીમે ફરી ધૂંધળી કે ધુમ્મસ જેવી લાગવી
- તેજ પ્રકાશ, સૂર્યપ્રકાશ કે રાત્રે વાહનોની લાઇટમાં વધારે ચમક (Glare) લાગવી
- વાંચવામાં કે નાના અક્ષરો ઓળખવામાં તકલીફ પડવી
- રંગો પહેલાં જેટલા ઘાટા અને સ્પષ્ટ ન દેખાવા
- ચશ્માનો નંબર બદલાવ્યા પછી પણ દ્રષ્ટિમાં ખાસ સુધારો ન થવો
PCO થવાની શક્યતા કોને વધારે હોય છે?
- નાની ઉંમરે મોતિયાનું ઓપરેશન
યુવાન વયે અથવા બાળપણમાં થયેલા ઓપરેશન પછી કોષો વધુ સક્રિય હોવાથી PCO થવાની શક્યતા વધારે રહે છે.
- ડાયાબિટીસ
લાંબા સમયના ડાયાબિટીસમાં આંખની અંદરના ફેરફારોને કારણે આ પડ વહેલું બની શકે છે.
- આંખમાં સોજો (યુવાઇટિસ)
આંખની અંદર વારંવાર સોજો આવતો હોય તેવી સ્થિતિમાં PCO નું જોખમ વધે છે.
- રેટિના સંબંધિત સર્જરી
રેટિના કે વિટ્રિયસની અગાઉની સર્જરી પણ કેપ્સ્યુલ ધૂંધળી થવામાં ભાગ ભજવી શકે છે.
- લેન્સનો પ્રકાર અને ડિઝાઇન
કેટલીક જૂની ડિઝાઇનના લેન્સમાં PCO વધુ જોવા મળે છે, જ્યારે આધુનિક લેન્સમાં તેનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે.
YAG લેસર સારવાર કેવી રીતે થાય છે?
PCO ની સારવાર માટે ફરીથી ઓપરેશનની જરૂર પડતી નથી. YAG લેસર કેપ્સ્યુલોટોમી (YAG Capsulotomy) નામની સરળ પ્રક્રિયાથી ધૂંધળા પડની વચ્ચે એક નાનું ગોળ બારીક છિદ્ર બનાવવામાં આવે છે, જેથી પ્રકાશ ફરીથી સીધો રેટિના સુધી પહોંચી શકે.
- સારવાર પહેલાં કીકી પહોળી કરવા માટે આંખમાં ટીપાં નાખવામાં આવે છે
- જરૂર પડે તો આંખ સુન્ન કરવાનાં ટીપાં પણ નાખવામાં આવે છે
- દર્દી સામાન્ય આંખની તપાસના મશીન જેવા લેસર મશીન સામે બેસે છે
- કોઈ કાપો, ટાંકા કે ઇન્જેક્શનની જરૂર પડતી નથી
- આખી પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે 5 થી 10 મિનિટમાં પૂરી થઈ જાય છે અને દુખાવો થતો નથી
- દાખલ થવાની જરૂર નથી, એ જ દિવસે ઘરે જઈ શકાય છે
સારવાર પછી શું ધ્યાન રાખવું?
- થોડા કલાકો સુધી ટીપાંના કારણે દ્રષ્ટિ થોડી ઝાંખી રહી શકે છે, તેથી તે દિવસે જાતે વાહન ચલાવવાનું ટાળવું
- થોડા દિવસ સુધી આંખ સામે નાના તરતા ટપકાં દેખાઈ શકે છે, જે મોટાભાગે આપમેળે ઓછાં થાય છે
- ડૉક્ટર દ્વારા આપેલાં ટીપાં નિયમિત અને સૂચના મુજબ જ નાખવાં
- આંખનું પ્રેશર તપાસવા માટે નક્કી કરેલી ફોલો-અપ મુલાકાત ચૂકવી નહીં
- અચાનક ઘણા બધા ટપકાં, વીજળી જેવા ચમકારા કે દ્રષ્ટિ પર પડદા જેવું લાગે તો તરત આંખના ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો
નિષ્કર્ષ
મોતિયાના ઓપરેશન પછી ફરી ઝાંખું દેખાવું એ ચિંતાનો વિષય લાગે, પણ મોટાભાગના કિસ્સામાં તેનું કારણ PCO હોય છે, મોતિયો પાછો આવ્યો હોતો નથી. YAG લેસર એક ઝડપી, પીડારહિત અને સુરક્ષિત પ્રક્રિયા છે, જે થોડી જ મિનિટોમાં સ્પષ્ટ દ્રષ્ટિ પાછી લાવી શકે છે. ઓપરેશન પછી દ્રષ્ટિમાં કોઈ પણ ફેરફાર જણાય તો રાહ જોયા વગર આંખની તપાસ કરાવવી, જેથી યોગ્ય કારણ જાણી સમયસર સારવાર થઈ શકે.