સફેદ દીવાલ, ખુલ્લું આકાશ કે મોબાઇલની તેજ સ્ક્રીન સામે જોતાં ઘણા લોકોને આંખ સામે નાનાં ટપકાં, વાંકાચૂકા દોરા કે કરોળિયાના જાળાં જેવી આકૃતિઓ તરતી દેખાય છે. આંખ ફેરવતાં તે પણ સાથે ખસે છે અને સીધું જોવા પ્રયત્ન કરતાં સરકી જાય છે. આને ફ્લોટર્સ (Floaters) કહેવાય છે. મોટાભાગે તે ઉંમર સાથે થતો સામાન્ય ફેરફાર હોય છે, પરંતુ કેટલીક વખત તે રેટિનામાં ચીરો પડવાનો કે રેટિના ખસી જવાનો પ્રથમ સંકેત પણ હોઈ શકે છે. તેથી સામાન્ય અને જોખમી ફ્લોટર્સ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.
ફ્લોટર્સ શું છે અને શા માટે દેખાય છે?
આંખની અંદરનો મોટો ભાગ વિટ્રિયસ (Vitreous) નામના પારદર્શક, જેલી જેવા પદાર્થથી ભરેલો હોય છે. ઉંમર વધવાની સાથે આ જેલી ધીમે ધીમે પાતળી અને પ્રવાહી બને છે અને તેમાંના સૂક્ષ્મ રેસા એકબીજા સાથે ચોંટીને ગઠ્ઠા બનાવે છે. આ ગઠ્ઠાનો પડછાયો રેટિના પર પડે છે, જે આંખ સામે તરતા ટપકાં કે દોરા રૂપે દેખાય છે. જ્યારે આ જેલી રેટિનાથી અલગ થવા લાગે અને રેટિનાને ખેંચે ત્યારે વીજળી જેવા ચમકારા (Flashes) દેખાઈ શકે છે.
ફ્લોટર્સ થવાનાં સામાન્ય કારણો
- વધતી ઉંમર, ખાસ કરીને 50 વર્ષ પછી વિટ્રિયસમાં થતા કુદરતી ફેરફાર
- ચશ્માનો માઇનસ નંબર વધારે હોય (માયોપિયા), જેમાં નાની ઉંમરે પણ ફ્લોટર્સ દેખાઈ શકે
- વિટ્રિયસ રેટિનાથી અલગ થવું, જેને PVD (Posterior Vitreous Detachment) કહેવાય છે
- મોતિયાના ઓપરેશન કે અન્ય આંખની સર્જરી પછી
- આંખમાં અંદરની બાજુ સોજો કે લોહી નીકળવું, જેમ કે ડાયાબિટીસ સંબંધિત ફેરફારોમાં
- આંખને થયેલી ઈજા
ક્યારે ફ્લોટર્સ ખતરાની નિશાની બની શકે?
- અચાનક ઘણા બધા નવા ટપકાં દેખાવા
એક સાથે ઘણાં ટપકાં, મરી જેવા કાળા કણ કે ધુમાડા જેવું દેખાય તો રેટિનામાં ચીરો કે અંદર લોહી નીકળ્યાની શક્યતા હોય છે.
- વારંવાર વીજળી જેવા ચમકારા
ખાસ કરીને આંખના બાજુના ભાગમાં, અંધારામાં વારંવાર ચમકારા દેખાય તો રેટિના પર ખેંચાણ આવતું હોઈ શકે છે.
- દ્રષ્ટિના કોઈ ભાગ પર પડદો કે પડછાયો
ઉપરથી, નીચેથી કે બાજુથી કાળો પડદો આગળ વધતો લાગે તો તે રેટિના ડિટેચમેન્ટનો સંકેત હોઈ શકે છે, જે તાત્કાલિક સારવાર માંગે છે.
- દ્રષ્ટિ અચાનક ઘટી જવી
ફ્લોટર્સ સાથે દ્રષ્ટિ અચાનક ઝાંખી થાય તો એ જ દિવસે આંખના ડૉક્ટરને બતાવવું જોઈએ.
- ઈજા પછી ફ્લોટર્સ
આંખ કે માથામાં વાગ્યા પછી નવા ટપકાં કે ચમકારા દેખાય તો તેને અવગણવા નહીં.
તપાસ અને સારવાર
- કીકી પહોળી કરવાનાં ટીપાં નાખીને રેટિનાની સંપૂર્ણ તપાસ (Dilated Fundus Examination) કરવામાં આવે છે
- જરૂર પડે તો OCT સ્કેન કે આંખની સોનોગ્રાફી દ્વારા વધુ માહિતી મેળવવામાં આવે છે
- સામાન્ય, જૂના અને સ્થિર ફ્લોટર્સ માટે મોટાભાગે કોઈ સારવારની જરૂર પડતી નથી અને સમય જતાં મગજ તેને અવગણતાં શીખી જાય છે
- રેટિનામાં નાનો ચીરો મળે તો લેસર દ્વારા તેને સમયસર સીલ કરી શકાય છે, જેથી રેટિના ખસતું અટકે
- રેટિના ખસી ગયું હોય તો તાત્કાલિક સર્જરીની જરૂર પડે છે
- ડાયાબિટીસ કે વધુ માઇનસ નંબર ધરાવતા લોકોએ નિયમિત રેટિના તપાસ કરાવતા રહેવું
નિષ્કર્ષ
આંખ સામે થોડાં જૂનાં ટપકાં કે દોરા દેખાવા મોટાભાગે ઉંમર સાથે થતો સામાન્ય ફેરફાર છે. પરંતુ ટપકાંની સંખ્યા અચાનક વધી જાય, ચમકારા દેખાય અથવા દ્રષ્ટિ પર પડદો આવે તો તેને સામાન્ય માનીને રાહ જોવી જોખમી બની શકે છે. આવા લક્ષણોમાં તાત્કાલિક રેટિના તપાસ કરાવવાથી નાની સમસ્યા મોટી બને તે પહેલાં જ સારવાર થઈ શકે છે અને દ્રષ્ટિ સુરક્ષિત રાખી શકાય છે.